Seyit Orhan Kolay - DOSTOYEVSKİ'nin YERALTINDAN NOTLAR'ı ÜZERİNE

Edebiyat, bazen insanı teselli eden bir sığınak, bazen de kaçmaya çalıştığı hakikatlerle yüzleştiren acımasız bir aynadır. Fyodor Dostoyevski'nin Yeraltından Notlar adlı eseri ise bu aynanın en sert yüzlerinden birini oluşturur. Roman, okuruna olay örgüsünden çok bir bilinç sunar; huzurdan çok huzursuzluk, cevaplardan çok sorular bırakır. Belki de bu yüzden, yayımlandığı günden bugüne kadar eskimeyen birkaç eserden biri olarak varlığını sürdürmektedir.

Yeraltından Notlar'ın merkezindeki adsız anlatıcı, edebiyat tarihinin en sıra dışı karakterlerinden biridir. O, ne bir kahramandır ne de klasik anlamda bir anti-kahraman. Kendi düşüncelerinin içinde sıkışmış, toplumla bağ kuramayan, kurduğu bağları da kendi elleriyle yıkan bir insandır. Ancak onu önemli kılan şey yalnızlığı değil, bu yalnızlığın farkında oluşudur. Dostoyevski, karakterini yalnızca anlatmaz; onun zihninin karanlık koridorlarında dolaştırır. Okur, bir başkasının hikâyesini okumaktan çok kendi vicdanıyla baş başa kalır.

Romanın asıl gücü, insanın akıl ve irade arasındaki çatışmasını cesurca ortaya koymasında yatar. Aydınlanma düşüncesinin aklı merkeze koyan iyimser anlayışına karşı Dostoyevski, insanın çoğu zaman kendi çıkarına aykırı davranabileceğini söyler. Çünkü insan, yalnızca hesap yapan bir varlık değildir; aynı zamanda çelişen, direnen, hata yapan ve özgürlüğünü kanıtlamak uğruna kendi mutluluğunu bile feda edebilen bir varlıktır. Yeraltı Adamı'nın çelişkileri, aslında insan doğasının inkâr edilmek istenen taraflarını görünür kılar.

Romanın dili de en az düşünceleri kadar çarpıcıdır. Yer yer öfkeli, yer yer alaycı, kimi zaman ise itirafın çıplaklığına yaklaşan anlatım, okuru güvenli mesafesinden çıkarır. Dostoyevski burada estetik bir anlatımın peşinde değildir; amacı, insan ruhunun çatlaklarını olduğu gibi göstermektir. Bu nedenle Yeraltından Notlar kolay okunan değil, kolay unutulmayan bir romandır.

Bugünün dünyasında insan, teknoloji sayesinde hiç olmadığı kadar görünür hâle gelirken aynı zamanda hiç olmadığı kadar kendi içine kapanmaktadır. Kalabalıklar içinde büyüyen yalnızlık, sürekli onaylanma isteği ve insanın kendisiyle kurduğu kırılgan ilişki düşünüldüğünde, Yeraltı Adamı'nın sesi hâlâ günceldir. Dostoyevski'nin çizdiği portre yalnızca on dokuzuncu yüzyıl Rusya'sına ait değildir; modern insanın ruh haritasını da şaşırtıcı bir isabetle yansıtır.

Bu eser, çoğu zaman varoluşçuluğun habercisi olarak değerlendirilir. Nitekim bireyin özgürlüğü, yabancılaşması, anlam arayışı ve kendi benliğiyle hesaplaşması gibi temalar daha sonra pek çok düşünür ve yazarda yeniden karşımıza çıkacaktır. Ancak Dostoyevski'nin farkı, bu meseleleri soyut fikirler olarak değil, yaşayan ve acı çeken bir insan üzerinden anlatabilmesidir. Onun karakterleri okunmaz; hissedilir.

Sonuç olarak Yeraltından Notlar, insanın karanlık tarafını yüceltmez; onu inkâr etmenin tehlikesini gösterir. Romanın sonunda okur, Yeraltı Adamı'ndan uzaklaşmış olmaz. Tam tersine, onun sesinin kendi iç sesine ne kadar benzediğini fark eder. Belki de Dostoyevski'nin asıl başarısı burada gizlidir: Bizi başkasının hikâyesine değil, kendi içimizde sakladığımız yeraltına götürmek.

Gerçek edebiyat, okuru değiştiren edebiyattır. Yeraltından Notlar ise yalnızca değiştirmez; insanın kendisi hakkında kurduğu kolay cümleleri sessizce yıkar. Geriye tek bir soru bırakır: İnsan gerçekten kendini tanıyor mu, yoksa yalnızca tanıdığını mı sanıyor?

"Her insanın içinde kimsenin bilmediği bir yeraltı vardır."